Göğüs Hastalıkları Uzmanı Dr. Uluğ Bey Hayri, ebola virüs hakkında şu ifadelere yer verdi: Ebola Virüsü Hastalığı (EVH) ilk olarak 1976 yılında, Sudan’ın Nzara ve Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nin Yambuku bölgelerinde eş zamanlı olarak ortaya çıkan iki salgınla görülmüştür. Bu salgınlardan ikincisi, hastalığa adını veren Ebola Nehri yakınındaki bir köyde meydana gelmiş ve ölüm oranı yaklaşık %90 olmuştur. Yıllar içinde tıbbi imkânlar gelişmiş olsa da geçmiş salgınlarda vaka ölüm oranları %25 ile %90 arasında değişiklik göstermiştir.
Şubat 2014’te Gine’de başlayan EVH salgını; Liberya, Sierra Leone, Nijerya, Senegal, İspanya ve Amerika Birleşik Devletleri’ne yayılarak tarihte kaydedilen en yaygın EVH salgını olmuştur. Bu salgın, 1976’daki salgınla ortak özellikler taşımaktaydı. Her iki salgında da hastalık kırsal orman topluluklarında başlamış ve Zaire Ebola virüsü izole edilmiştir.
Ağır sistemik bulgular gösteren kritik durumdaki hastaların hastanelere getirilmesi ve uygun koruma olmaksızın hastaların kanı ve vücut sıvılarıyla temas eden sağlık personelinin enfekte olması, salgınların seyrini daha da kötüleştirmiştir.
Küreselleşmenin getirdiği yaygın seyahat ve uluslararası temasların yanı sıra turizmin yaygınlığı nedeniyle EVH, tüm dünyadaki insanlar için bir tehdit oluşturmaktadır. Bu yazıda, literatür ışığında EVH’nin epidemiyolojik, klinik ve laboratuvar özellikleri ile hasta yönetimine ilişkin önemli bilgileri aktarmaktayım.
EPİDEMİYOLOJİ
EVD’nin (Ebola Virüsü Hastalığı) ilk salgını, Kuzey Zaire’deki Yambuku’da meydana gelmiştir. Hastalık yakın kişisel temas yoluyla yayılmıştır. Bu, hastalığın ilk kez tanımlanmasıydı ve söz konusu alt tip “Zaire Ebola Virüsü” olarak adlandırıldı.
Aynı yıl Güney Sudan’da salgınlara yol açan ve birbiriyle ilişkili olmayan başka bir virüs ise “Sudan Ebola Virüsü” olarak tanımlandı. Bazı araştırmacılar, Ebola virüsü salgınlarının çevresel ve iklimsel koşulların belirli bir kombinasyonuyla ilişkili olabileceğini öne sürmüştür.
Günümüze kadar, mevcut salgın da dâhil olmak üzere toplam 25 salgın bildirilmiştir. Mevcut salgın, belgelenmiş en büyük EVD salgını olmuş ve virüsün Zaire türünü içermiştir. Salgın ağırlıklı olarak Gine, Liberya ve Sierra Leone’de görülmüş olup bu üç ülke tüm vakaların %99’undan fazlasını oluşturmaktadır.
Liberya’da üstel artış evresinin sona erdiği ve beklenen nihai hastalık görülme oranının yaklaşık %0,1-0,12 düzeyinde olacağı belirtilmektedir. Ebola virüsünün doğal rezervuarı henüz kesin olarak tespit edilememiştir. Ancak ilk hastanın meyve yarasası veya insan dışı primat gibi enfekte bir hayvanla temas yoluyla enfekte olduğu düşünülmektedir.
İnsanlarda enfeksiyon geliştiğinde virüs; bir EVD hastasının kanı veya vücut sıvılarıyla, virüs bulaşmış iğne veya şırıngalarla ya da enfekte meyve yarasaları veya primatlarla doğrudan temas yoluyla bulaşabilir. Ebola virüsü enfeksiyonu; kirlenmiş hava, su veya gıda yoluyla ya da sivrisinek ve diğer böceklerin ısırmasıyla yayılmaz.
İnsanlar Ebola’yı atlattıktan sonra virüsü bilinen yollarla başkalarına bulaştırmazlar. Ancak hastalığı atlatan erkekler, iyileşme sürecinden sonraki 7 haftaya kadar virüsü meni yoluyla bulaştırmaya devam edebilirler.
Gine’de 2013’ün sonlarında başlayan EVD salgını, Mart 2014’te Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından doğrulanmıştır. 18 Mart 2015 tarihi itibarıyla 24 bin 754 şüpheli vaka ve 10 bin 236 ölüm bildirilmiştir. Vaka ölüm oranı, virüs türüne bağlı olarak %20 ile %90 arasında değişmektedir.
Zaire Ebola virüsü türü en yüksek ölüm oranına (%60-%90) sahiptir. Bunu Sudan Ebola virüsü türü (%40-%60) izlemektedir. Mevcut salgında, ilk 9 aya ait veriler incelendiğinde vaka ölüm oranı %70,8 olarak bildirilmiştir.
Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), Gine, Liberya ve Sierra Leone’ye seyahat edenlerin hasta kişilerin kanı ve vücut sıvılarıyla temastan kaçınarak kendilerini korumalarını önermektedir. Nijerya, Kamerun, Orta Afrika Cumhuriyeti, Gana, Angola, Togo, Tanzanya Birleşik Cumhuriyeti, Etiyopya, Mozambik, Burundi, Madagaskar ve Malavi de EVD’nin yayılması açısından risk altında bulunmaktadır.
KLİNİK BULGULAR
EVD, 2 ila 21 günlük, ortalama 4-10 gün süren bir kuluçka dönemine sahip; ateş, üşüme, halsizlik ve miyalji (kas ağrısı) gibi grip benzeri belirtilerle seyreden akut bir hemorajik ateştir.
Hastalığın başlangıç evresinde ateşli durum hafif seyredebilir. Ancak hastalık, üşüme ve titremenin eşlik ettiği akut ve çok daha şiddetli bir tabloyla da başlayabilir.
En sık tanımlanan belirtiler arasında ateş ile birlikte, genellikle hastalığın 5-7. günlerinde yüz, boyun, gövde ve kollarda ortaya çıkan makülopapüler döküntü bulunmaktadır. Bu döküntü, cilt üzerinde hem düz ve küçük lekelerin hem de hafif kabarık oluşumların bir arada görülmesiyle karakterizedir.
Afrika’daki mevcut salgında en sık görülen belirtiler ateş, yorgunluk, kusma, ishal ve iştahsızlıktır.
Ateş, şiddetli baş ağrısı, yorgunluk, kas ağrısı, kusma, ishal, karın ağrısı veya açıklanamayan kanama gibi belirtileri olan ve bulguların başlamasından önceki 21 gün içinde epidemiyolojik bir risk faktörü taşıyan kişi gözetim altında tutulmalıdır.
Temel bulgu viral hemorajik ateştir. Trombositopeni nedeniyle EVD’li hastalarda mukozal kanama, özellikle konjonktivada kanama, peteşi ve ekimoz görülebilir. Şiddetli kanama, özellikle gastrointestinal sistemde, genellikle ölümcül seyreden vakalarda gözlenir.
Kan sistemi dışında kardiyak, renal, pulmoner, nörolojik, gastrointestinal ve hepatik tutulumlar da görülebilir. Kardiyak belirtiler, şiddetli kanamaya bağlı hemodinamik değişikliklerden veya virüsün kalbi doğrudan etkilemesinden kaynaklanabilir.
Gastrointestinal sistemden kaynaklanan aşırı sıvı kaybı; sıvı hacminin azalmasına, hiponatremi, hipokalemi ve hipokalsemi gibi metabolik bozukluklara, şoka ve organ yetmezliğine yol açabilir.
Solunum, nörolojik veya hemorajik semptomlar gösteren hastalarda ölüm riski daha yüksektir. Ebola enfeksiyonunu atlatan hastalarda klinik iyileşmenin ikinci haftanın ortalarına doğru başladığı bildirilmiştir.
TANI
EVD genellikle akut viral bir prodromal dönemle kendini gösterir.
EVD’yi sıtma, tifo, menenjit, şigelloz, leptospiroz ve sarı humma gibi diğer enfeksiyon hastalıklarından ayırt etmek zordur. Bu nedenle endemik bir bölgeden dönen şüpheli bir hastaya yaklaşımda seyahat ve maruziyet öyküsü büyük önem taşır.
Laboratuvar bulguları açısından, klinik tablonun ortaya çıktığı dönemde lökopeni ve artmış granülosit yüzdesi yaygın olarak görülebilir. Hastalık ilerledikçe olgunlaşmamış granülositlerdeki artışla birlikte lökositoz gelişebilir.
Trombositopeni, ölüm gerçekleşene kadar devam edebilen bir bulgudur. Serum alanin aminotransferaz (ALT) ve aspartat aminotransferaz (AST) düzeylerinde hafif artış sık rastlanan bulgulardandır. Sarılık yaygın olarak görülmez. Hastalığın erken evresinde serum total bilirubin düzeyi normal veya yüksek olabilir.
Yeterli sıvı replasmanı yapılmaksızın ishal ve kusma yoluyla aşırı sıvı kaybı yaşanması durumunda kan üre azotu ve kreatinin düzeylerinde yükselme gözlenebilir.
Uzamış protrombin zamanı (PT) ve parsiyel tromboplastin zamanı (PTT) ile birlikte kanama ve dissemine intravasküler koagülasyon (DIC) görülebilir.
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezlerine (CDC) göre şüpheli vaka şu şekilde tanımlanmıştır:
Ani başlangıçlı yüksek ateşi olan veya daha önce yüksek ateş geçirmiş ve şüpheli, olası ya da doğrulanmış bir Ebola hastasıyla veya Ebola nedeniyle ölmüş ya da hasta bir hayvanla temas etmiş canlı ya da ölü herhangi bir kişi şüpheli vaka olarak değerlendirilir.
Ayrıca ani başlangıçlı yüksek ateşe ek olarak şiddetli baş ağrısı, halsizlik, iştahsızlık, letarji, solunum güçlüğü, kas ağrısı, kusma, ishal, karın ağrısı, açıklanamayan kanama gibi belirtilerden en az üçüne sahip olan kişiler de bu kapsamda değerlendirilir.
Olası vaka; Ebola tanısı konulmuş bir bireyin kanı ve vücut sıvılarıyla doğrudan temas etmiş, Ebola tanısı konulmuş bir bireyle yakın fiziksel temas kurmuş veya Ebola tanısı konulmuş bir hastayla hasta olduğu dönemde, son 21 gün içinde, aynı evde yaşamış ya da onu ziyaret etmiş ancak laboratuvar doğrulaması bulunmayan şüpheli vaka olarak tanımlanmıştır.
TEDAVİ
Enfekte hastalara sunulan temel tedavi stratejileri; hidrasyon, elektrolit replasmanı, beslenme desteği, oksijen düzeyi ve kan basıncının korunması ile diğer enfeksiyonların tedavisi gibi semptomatik ve destekleyici bakımdır.
Şu anda insanlar üzerinde doğrulanmış, EVD için onaylanmış bir aşı veya standart bir tedavi bulunmamaktadır.
Bugüne kadar iki önemli Ebola aşısı çalışması yürütülmüştür. Bunlardan ilki cAd3-ZEBOV, ikincisi ise rVSV’dir. Her iki aşı da insan dışı primatlarda etkili bulunmuştur. Ancak Ebola virüsüne karşı insanlardaki etkinliklerinin doğrulanması için daha fazla çalışma yapılması gerekmektedir.
KORUNMA
Ebola virüsü enfeksiyonu son derece bulaşıcı olduğundan ve Ebola Virüsü Hastalığı (EVH) için standart bir tedavi bulunmadığından, enfekte bireylerin izolasyonu büyük önem taşır.
Ebola şüphesi durumunda hasta, özel banyosu veya kapaklı hasta tuvaleti bulunan tek kişilik bir odaya izole edilmelidir.
Sağlık personeli, uygun kişisel koruyucu ekipman (KKE) kullanımı da dâhil olmak üzere standart önlemler ile temas ve damlacık yoluyla bulaşmaya karşı gerekli tedbirleri uygulamalıdır.
